Groenten, fruit, noten en kruiden

blauwe bessen

Huidige situatie

Op dit moment zijn er in de gemeente SWF zo’n 7 akkerbouwers die groenten verbouwen en 11 die consumptieaardappelen verbouwen, grotendeels in de zogenaamde ‘Lytse Bouwhoeke’, het gebied boven de lijn Franeker – Leeuwarden. De veelal grootschalige, ‘gangbare’ akkerbouwers produceren met name aardappels, wortelen, uien en bieten voor de export.

Daarnaast zijn er 2 tuinders actief die verbouwen op open grond, 4 die onder glas groenten telen, één bloemenproducent die ook kruiden verbouwt en één die fruit teelt op open grond (zie bijlage 1). Dit zijn veelal kleinschalige initiatieven, die grotendeels op duurzame wijze telen. Mogelijke bijproducten van deze kleinschalige tuinen zijn honing, jams en soep. Voorbeelden zijn It Griene Strân (Workum), Jochem de Boer (koude kasteelt in Kimswerd), Zelfoogsttuin Ús Hôf (Sibrandabuorren) en Daan Trimpe (gangbaar, Koudum). Enkele van deze bedrijven bieden ook wat kleinfruit aan. Soms zijn deze bedrijven zo kleinschalig dat ze niet in de officiële cijfers tot uitdrukking komen. Op volkstuinterreinen wordt wel substantieel groente geproduceerd, maar op een enkel kraampje aan weg na, is dat voor eigen gebruik. Ook de productie van grotere landbouwers wordt nog weleens via een kraampje aan de weg aangeboden. In de dorpstuinen van SWF worden (nog) geen grote hoeveelheden voedsel geteeld.

Gewenste situatie en obstakels

Het lokale aanbod van een breed palet aan duurzaam geproduceerde groenten, fruit, noten, kruiden en paddenstoelen is dus verre van toereikend voor een zich ontwikkelende vraag. Hoe kunnen we de gangbare boeren perspectief bieden bij het omschakelen naar duurzame productie en hoe kunnen we het totale aanbod van lokale groenten, fruit, noten en kruiden vergroten. Kennisontwikkeling is daarbij een belangrijke factor. Kennis over duurzame productie van groenten en fruit geschikt voor Friese bodem en klimaat. Kennis over de productie van groenten en fruit op particuliere erven. Kennis over het voeren van een gemengd bedrijf met veeteelt en productie van groenten en fruit aangevuld met inkomsten uit kleinschalig toerisme of het bieden van arbeidsplaatsen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Ook kennis over het vermarkten van deze producten voor lokale consumptie. Hier ontbreekt het vooralsnog aan.

Ook de wet- en regelgeving moet ruimte bieden voor een bredere invulling van landbouw op agrarische grond. De ontgrondingswet zorgt op dit moment voor hoge kosten bij aanleg van poelen en het herstel van de oude vormgeving van agrarisch land (met licht bollende ekers die afwateren in greppels). Een enge interpretatie van agrarisch gebruik leidt tot verbod op het aanplanten van fruit- en notenbomen en kleinfruit, ook met het argument tot behoud van het ‘open Friese landschap’. Als we werk willen maken van voedselproductie zal ook het landschap van grote langgerekte stukken grasland veranderen naar een meer (bio)divers landschap met ruimte voor bomen, struiken, waterpartijen en de verbouw van één en tweejarige groentegewassen. Een landschap dat gebruikelijk was in Friesland zo’n 50 jaar geleden en ook aantrekkelijk is voor kleinschalige recreatie en toerisme. Natuurlijk is oog voor het landschap en coördinatie bij het vinden van de juiste locatie voor deze vormen van landbouw wenselijk, bijvoorbeeld bij de dorpskernen waar ook de mogelijke consumenten van het voedsel zich bevinden.

Mogelijke oplossingen

Kennisontwikkeling
Kennis over het opzetten van een productietuin voor groenten en fruit dient toegankelijk te worden voor particulieren, ondernemers en boeren die zich willen ontwikkelen in deze richting. Ook de huidige landbouwopleidingen zouden meer aandacht moeten besteden aan deze productievorm voor de lokale markt. Een voorbeeld hiervan is de opleiding voor Friese Permacultuurlandbouw gericht op boeren en ondernemers die met minimaal 1 ha aan de slag willen met de productie van groenten en fruit, mede georganiseerd door het Netwerk Duurzame Dorpen met ondersteuning van het Stimuleringsfonds van de Rabobank Heerenveen. Actoren: Opleidingsinstituten en particuliere opleidingen voor jeugd en volwassenen. Met steun van gemeente en provincie in de eerste ontwikkelfase.

Aanpassing Ontgrondingswet
De ontgrondingswet biedt ruimte om bepaalde activiteiten vrij te stellen voor het doen van een aangifte, en daarmee voor het betalen van (hoge!) leges. Zo zou het aanleggen van greppels en poelen op agrarische grond (ter vergroting van de biodiversiteit en ter verbetering van de teelt van groenten en fruit) vrijgesteld moeten worden. Actoren: Provincie.

Aanpassing (interpretatie van) bestemmingsplan
Het bestemmingsplan voor het buitengebied zou nadrukkelijk ruimte moeten bieden voor het ontwikkelen van duurzame lokale bedrijvigheid voor lokale consumptie, ingebed in het landschap en ter ondersteuning van een lokale gemeenschap. Actoren: Gemeente SWF.

Financiering
In de startfase waarin het ‘proof of concept’ nog in ontwikkeling is, is een specifiek financieel vehikel wenselijk dat aansluit bij deze specifieke financieringsbehoefte met financiers die kennis hebben van deze nieuw te ontwikkelen markt.  Voor een omschakeling van reguliere veeteelt naar een gemengd bedrijf met meerdere diersoorten in combinatie met productie van groenten en fruit is ook ondersteuning nodig, zeker wanneer in eerdere stadia veel is geïnvesteerd in bedrijfskapitaal. Actor: Banken, provincie.

Grondbank
Voor nieuwe intreders is financiering van grond, machines of gereedschap een potentieel obstakel. Omdat voor groenten- en fruitteelt relatief weinig grond nodig is (1 à 2ha) is samenwerking met een veeboer of particulier met grond goed denkbaar. Soms past de verbreding van het productaanbod van de boerderij of het landgoed en de verfraaiing van de omgeving door aanleg van de tuin al een reden om een ondernemer of grondeigenaar toe te staan het land in gebruik te nemen. De ontwikkeling van een ‘grondbank’ waar aanbieders en vragers van grond elkaar kunnen ontmoeten past daarbij. Netwerk Duurzame Dorpen zou dit wellicht kunnen coördineren. Actoren: NDD, boeren en particuliere landeigenaren

Voorfinanciering
Voorfinanciering door de (toekomstige) afnemers van het lokaal geproduceerde voedsel is ook een mogelijke bron van financiering. Actoren: CSA’s (Community Supported Agriculture)